Ralf Bodelier, Inleiding bij de film Hannah Arendt in Cinecitta, Tilburg. 17 november 2026
In deze lezing bij de speelfilm Hannah Arendt van Margarethe von Trotta (2012) schets ik enkele achtergronden bij Hannah Arendts analyses over het Eichmann-proces in Jeruzalem (1961, 1962).
Ik leg uit hoe haar beroemde begrip ‘de banaliteit van het kwaad’ ontstond. Naast een toelichting op de belangrijkste personen uit Arendts leven in de film, werp ik twee vragen op. Klopt, op basis van later historisch onderzoek, Arendts beeld van de niet-nadenkende bureaucraat wel? En kan zelfstandig nadenken ons werkelijk behoeden voor het kwaad? Is het mogelijk dat zelfs grote denkers bewust voor het onrecht kunnen kiezen?
Margarethe von Trotta
Ik ga u meenemen naar de film van vandaag: de film over Hannah Arendt van de Duitse regisseur Margarethe von Trotta. Een regisseur die met name beroemde en beruchte Duitse vrouwen verfilmt, van de 12e-eeuwse mystica en componist Hildegard von Bingen tot de RAF-terroriste Gudrun Ensslin. Deze film over Hannah Arendt gaat niet over het hele leven van de schrijfster, filosofe en politiek wetenschapper, maar over een klein deel daarvan, de periode 1961-1964’. Hij behandelt bovendien één onderwerp: het proces in Jeruzalem tegen de nazi Adolf Eichmann. Dat werd door Arendt bijgewoond, ze schreef erover en haar conclusies veroorzaakten een van de grootste intellectuele controverses van de afgelopen zestig jaar.
Hannah Arendt (1906-1975), ‘Denken ohne Geländer’
Arendt was een fascinerend denker, waarvan de invloed alleen nog maar lijkt te groeien, terwijl ze toch alweer 50 jaar geleden overleed. Een filosofe, of, zoals ze zichzelf liever betitelde, ‘politiek denker’, die wilde denken zonder leuningen, ‘ohne Geländer’. En dat denken, dat frisse denken, dat spat van de pagina’s van haar boeken.
Hannah Arendt was een Joodse vrouw, geboren bij Hannover en opgegroeid in Königsberg. In de jaren twintig studeerde ze als jonge studente bij de filosoof Martin Heidegger in Marburg. Heidegger werd een van de meest invloedrijke filosofen van onze tijd; zonder hem zouden bekendere namen als Jean Paul Sartre, Albert Camus, Milan Kundera of Michel Foucault heel anders hebben gedacht. Bovendien krijgt Hannah Arendt, dan 18 jaar, een relatie met Heidegger, dan 35, getrouwd en met kinderen. Daarover zo meteen iets meer. In de jaren dertig werkte Arendt voor zionistische organisaties. Ze werd opgepakt door de Gestapo en vluchtte uit Duitsland naar Frankrijk, waar ze, na de Duitse inval, opnieuw in een kamp terechtkwam. Opnieuw wist ze te ontsnappen om uiteindelijk in Amerika te belanden. Daar werkte ze een tijd als journaliste en bij een grote uitgeverij, waar ze onder meer zorgde voor de uitgave van de dagboeken van Franz Kafka. En ze schreef er haar eerste grote boek ‘The Origins of Totalitarianism’ (1951).
Adolf Eichmann
De film gaat over Arendt en haar analyses van Adolf Eichmann. Hij was een van de belangrijkste organisatoren van de Shoah: de moord op zes miljoen Joden. Daar komen de honderdduizenden Roma en Sinti, homoseksuelen, Jehova’s getuigen en andere slachtoffers van de nazi’s nog bovenop.
Eichmann regelde de transporten naar de kampen: het oppakken en vervoeren, bijvoorbeeld van de Hongaarse Joden in de zomer van 1944, ruim 400.000 mensen in amper twee maanden. De beslissingen lagen bij Hitler, Himmler en Heydrich, maar Eichmann zorgde dat het gebeurde.
Na de oorlog ontsnapte hij uit Amerikaanse krijgsgevangenschap en kwam hij terecht in Argentinië, waar hij onderdook onder een andere naam. Eichmann werd opgespoord dankzij een tip uit Argentinië zelf en in 1960 ontvoerd door de Mossad.
Eichmann werd in alle bladen, cartoons en films afgebeeld als een monster. Met een vertrokken gezicht, grote pet en SS-uniform, poserend in ene concentratiekamp: het kwaad zelf. In 1961 kwam Eichmann voor de rechter. Het werd een heel groot proces, dat de Israëli’s inzetten om een nieuwe generatie jongeren te wijzen op wat er met hun ouders, opa’s en oma’s was gebeurd. Het werd wereldwijd gevolgd.
Arendt in de rechtszaal
Hannah Arendt woonde op dat moment al jaren in Amerika. Zij vraagt aan The New Yorker, een van de meest diepgravende tijdschriften van dat moment, of ze naar Jeruzalem mag afreizen om verslag te doen. Dat mag ze. Ze arriveert in die rechtszaal, ziet Eichmann daar staan en wordt getroffen door de man voor wie ze komt.
Voor haar, in een glazen doos, zit geen sinister figuur. Ze ziet een ambtenaar, een bureaucraat, een op het oog brave man die praat in clichés. Hij is verkouden en snuit voortdurend zijn neus. Hij spreekt Duits, wat handig is, want Arendt verstaat hem dus letterlijk. In plaats van dat monster zit daar een nietszeggende figuur die bovendien beweert dat hij persoonlijk niets tegen Joden had, ja, dat hij prima met hen samenwerkte, laat staan dat hij ooit iemand persoonlijk had verwond of vermoord. Een trouwe dienaar van de wet die alleen maar bevelen uitvoerde.
Adolf Eichmann over gehoorzaamheid
Al heel snel trekt Arendt een conclusie: deze man is niet het vleesgeworden kwaad. Eichmann is een man die niet nadenkt. Het komt niet eens bij hem op om na te denken over wat hij doet. Hij spreekt de waarheid wanneer hij vertelt dat hij gewoon deed wat hem door Himmler, Heydrich en Hitler van hogerhand werd opgedragen. Eichmann was, niet meer, en niet minder, de onbeduidende manager van de dood van zes miljoen mensen. De oorzaak van zijn schuld ligt in het feit dat hij niet nadacht en zichzelf reduceerde tot een machine. Eichmann is daar zelf ook heel expliciet over: ‘Wanneer ik terugblik, realiseer ik me dat een leven dat gebaseerd is op gehoorzaamheid en het opvolgen van bevelen een heel comfortabel leven is. Op zo’n manier leven vermindert de noodzaak om zelf na te denken tot een minimum.’
Hannah Arendt snapt die redenering, en wijst hem al even faliekant af. Wij, mensen, hebben de plicht om na te denken. De laatste zin van haar in 1963 verschenen boek over Eichmann is dan ook: ‘En dit is de reden waarom u sterven moet’. Nu is het belangrijk om te weten dat Arendt een heel specifieke opvatting van denken heeft. Daarover zo meteen wat meer.
‘A Reporter at Large’ in The New Yorker
Eichmann wordt opgehangen op 31 mei 1962, en Arendts artikelen in The New Yorker verschijnen in het voorjaar van 1963. Het zijn daarmee geen actuele verslagen meer, maar terugblikken en analyses van het verschijnsel Eichmann. Daarin introduceert Arendt al de woorden waarmee ze beroemd -of berucht- zal worden: ‘de banaliteit van het kwaad’. Dat betekent niet dat het kwaad zelf, de moord op die zes miljoen, banaal was. Integendeel: Auschwitz was ‘wat nooit had mogen gebeuren’. Het wijkt af van alle oorlogen en pogroms daarvoor, het is een nieuwe fase in de geschiedenis. Wat banaal was, is hoe zoiets blijkbaar kan plaatsvinden. Door simpelweg bevelen uit te voeren, door simpelweg gehoorzaam te zijn, door simpelweg niet na te denken. Door de weigering om gebruik te maken van je vermogen om zelf na te denken, kun je blijkbaar bijdragen aan de moord op miljoenen mensen.
Het boek, Eichmann in Jeruzalem
En dan is er het boek ‘Eichmann in Jeruzalem’, uit 1963. Het boek werd enorm vaak herdrukt en al even vaak vertaald. Ik denk dat er meer dan een miljoen exemplaren van in omloop zijn.
Het wordt enerzijds controversieel omdat veel mensen die term ‘banaliteit van het kwaad’ niet begrijpen. Wie het alleen maar van horen zeggen heeft, denkt dat Arendt de moord op de zes miljoen mensen in de kampen relativeert; nou, daar is uiteraard geen sprake van.
Maar er is nóg een controverse die Arendt oproept. In het boek schrijft ze ook over de rol van de Joodse Raden. Dat waren door de nazi’s ingeschakelde vooraanstaande Joden die deels de deportaties moesten helpen coördineren. We weten uit later onderzoek dat mensen in die raden dat vaak deden in de hoop toch iets te kunnen redden en enige invloed uit te oefenen op het deportatieprogramma; en wellicht ook in de hoop zichzelf en hun families voorlopig buiten de deportatielijsten te houden. Maar Arendt laat al die overwegingen terzijde en oordeelt onverbiddelijk over die Joodse Raden: ze schrijft dat er zonder die raden veel minder slachtoffers zouden zijn gevallen. Ja, Eichmann had vervangen kunnen worden door een andere slimme bureaucraat, maar zonder die Joodse Raden was de geplande moord op de zes miljoen in een chaos ontaard. Die bewering is zeer omstreden en de discussie ligt tot op de dag van vandaag nog steeds gevoelig.
Dat zijn de twee grote punten van het boek: Eichmann was geen monster maar iemand die niet nadacht, en de Joodse Raden dragen medeverantwoordelijkheid. Een storm van kritiek brak los, vooral over de Joodse Raden, en deels ook door onbegrip over de zin ‘banaliteit van het kwaad’. Arendt was aangeslagen door al die kritiek, maar ging verder met haar werk.
Dacht Eichmann?
Terug naar Eichmann, terug naar de banaliteit van het kwaad, terug naar zijn weigering om zelf na te denken. Dat Eichmann niet nadacht, betekent niet dat hij niet intelligent was. Integendeel, hij was waarschijnlijk superintelligent. Hij kon alles zo slim organiseren, dat het jarenlange proces van oppakken, transporteren, vergassen en verbranden in een vloeiende beweging kon doorgaan. Maar intelligentie is niet wat Arendt onder denken verstaat. Denken is bij haar een morele kwestie.
Denken is een tweespraak met jezelf. Eerst vorm je je ideeën op grond van wat je in de samenleving hoort, over andere mensen, over waar je zelf staat en wat je moet doen. Vervolgens trek je je met die ideeën terug: je zit stil in je woonkamer, je maakt een lange wandeling of je blijft uitgebreid op bed liggen. En dan vraag je jezelf af: als ik dit doe, kan ik dan nog met mezelf door één deur? Kan ik mezelf nog in de spiegel zien? Kan ik met mezelf verder leven? Die vraag stellen en je antwoorden daarop goed overwegen, dat is denken. Later vult ze dat nog aan met het je verplaatsen in het perspectief van andere mensen. En dat perspectief dus meenemen in je oordeel.
Stel, schrijft Arendt, dat Eichmann had nagedacht toen hij de opdracht kreeg om die transporten te organiseren. Hij wist immers maar al te goed wat er met al die mensen zou gebeuren: ze zouden worden vermoord. Als hij zich in zichzelf had teruggetrokken en zich had afgevraagd of hij nog met zichzelf zou kunnen leven na het accepteren van de opdrachten van Himmler of Heydrich, dan was het zomaar mogelijk geweest dat hij anders had besloten. Dat hij die bevelen niet had uitgevoerd.
Afijn, hij deed het niet, constateerde Arendt. En zovelen doen dat niet.
Daarbij kun je denken aan veel psychologisch onderzoek naar gehoorzaamheid dat later beroemd werd. Stanley Milgram begon zijn experimenten in 1961, in dezelfde tijd als het Eichmannproces, en publiceerde zijn resultaten vlak na Arendts boek in 1963; Philip Zimbardo volgde in 1971 met het Stanford Prison Experiment. Ze lieten zien dat veel mensen opvallend makkelijk bevelen opvolgen. Overigens zijn beide experimenten later ook stevig bekritiseerd, en de precieze lezing ervan staat nog ter discussie. Lees daarover het belangrijke boek ‘De meeste mensen deugen’ van Rutger Bregman.
Van Mary McCarthy, tot Martin Heidegger
Ik wil nog twee dingen doen. Eerst iets zeggen over de film zelf: er komen veel interessante mensen in voor van wie niet wordt uitgelegd wie het zijn. Zeker een Nederlands publiek heeft waarschijnlijk geen idee wie ze zien. Daarna wil ik iets zeggen over de vraag of Arendt gelijk had over Eichmann. Wat zeggen latere onderzoekers daarover? Eerst de film:
Mary McCarthy is Arendts beste vriendin, destijds een bekende schrijfster in de Verenigde Staten en later actief in de protesten tegen de Vietnamoorlog. Ze was in de jaren 60 een van de eersten die expliciet schreef over vrouwelijke seksualiteit en die in de jaren 70 voor The Observer en The New York Review of Books verslag deed over de Watergate-affaire.
Hans Jonas is een andere filosoof uit Arendts kring. Ook hij was Joods, ook hij vluchtte weg naar de VS, maar hij bekritiseert fel haar boek over Eichmann. Jonas en Arendt blijven uiteindelijk bevriend. Hij was zelf een zeer invloedrijk denker, een van de eerste grote milieufilosofen. In 1979 schreef hij ‘Het principe verantwoordelijkheid’, over onze verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties. Ons denken over duurzaamheid is sterk door Jonas beïnvloed.
Kurt Blumenfeld: een van de leiders van het zionisme, dus het pleidooi voor een eigen Joodse staat, in het licht van het enorme antisemitisme en de pogroms in Europa en Rusland in die tijd. Hij is voor Arendt een soort vader, een mentor, haar beste, warme vriend. Ze ontmoeten elkaar weer in Jeruzalem wanneer Arendt daar is om verslag te doen. Vlak voor zijn dood zal Blumenfeld met Arendt breken om haar boek over Eichmann.
Heinrich Blücher is Arendts man, een filosoof, maar autodidact uit de Berlijnse arbeidersklasse en voormalig communist. Die desondanks hoogleraar aan Bard College werd, die vrijwel niets publiceerde, maar Arendts belangrijkste sparringpartner was en zijn hele leven in de schaduw van zijn beroemde vrouw heeft gestaan.
William Shawn is de hoofdredacteur van The New Yorker, een moedige, legendarisch figuur, die via zijn blad schrijvers lanceert als Truman Capote en James Baldwin. Hij maakt van The New Yorker het belangrijkste medium, wereldwijd, voor onderzoeksjournalistiek. Shawn weet dat hij na Arendts artikelen veel kritiek zal krijgen en zit bovendien bovenop de tekst, omdat Arendt het Engels niet goed beheerste. Hij blijft Arendt door dik en dun verdedigen.
Martin Heidegger is Arendts leermeester uit de jaren twintig, toen zij als jonge studente bij hem ging studeren in Marburg. Heidegger geldt als een van de grootste filosofen van de twintigste eeuw. Ook Arendt is in haar hele werk enorm schatplichtig aan hem, hoewel ze hem later ook sterk bekritiseert. Ik zei het al: ze was in de jaren twintig vijf jaar lang zijn geheime minnares, terwijl hij getrouwd was. In de jaren dertig, toen Arendt voor haar leven moest vrezen, koos Heidegger expliciet de kant van de nazi’s. En wanneer veel later zijn dagboeken worden gevonden, blijkt ook nog dat hij uitgesproken antisemitisch was. Toch zocht Arendt hem na de oorlog steeds weer op en nam ze hem in bescherming; sterker nog, ze blijft tot Heideggers dood van hem houden.
De onderzoekers. David Cesarani en Bettina Stangneth
Dan het laatste, en zeker niet het minste thema: had Arendt gelijk over Eichmann? Daarover verscheen in 2004 een groot boek van de Engelse historicus David Cesarani, en in 2011 dat van de Duitse filosofe Bettina Stangneth. Zij onderzoeken alle bronnen rond Eichmann, waaronder ook bronnen die pas na het proces beschikbaar kwamen. Een van die bronnen waren de interviews die Eichmann gaf aan de Nederlandse SS’er Willem Sassen. Deels waren die al beschikbaar tijdens het proces, en Arendt kende er uittreksels van, maar ze schreef ze af als opschepperij.
Wat de bronnen echter laten zien, is dat Eichmann veel meer was dan een radertje: de man was een overtuigde, wrede en fanatieke nationaalsocialist en antisemiet. Iemand die zegt dat hij lachend in het graf zal springen met zes miljoen mensen op zijn gewete. En die het jammer vindt dat hij zijn klus niet af had kunnen maken, want drie miljoen Europese Joden hebben de Shoah immers overleefd. Zelfs toen Himmler in het najaar van 1944 de genocide wilde stoppen, in de hoop te kunnen onderhandelen met de geallieerden, probeerde Eichmann dat bevel te omzeilen. Het lukte hem, tegen het bevel van Himmler in, om tienduizenden Hongaarse Joden op dodenmarsen te sturen. Stangneth stelt, nog pertinenter dan Cesarani, dat Eichmann in Jeruzalem bewust het simpele kantoorfiguurtje speelde, en dat Arendt daarin trapte.
Op dat punt had Arendt het simpelweg fout. Haar beeld van Eichmann als een kleurloze ambtenaar houdt geen stand. Dat geldt overigens niet voor alles wat zij over hem schreef: zijn carrièrisme en zijn clichétaal heeft ze goed gezien.
Nogmaals: ‘Denken ohne Geländer’
Kan daarmee ook haar hele analyse op de schop? Dat denk ik niet. Er zijn heel wat mensen die simpelweg doen wat hun wordt opgedragen, die weigeren zelf te denken. Die keurig binnen ‘Geländer’ willen lopen en zich niet afvragen waar die leuningen hen heen brengen. Die zich de vraag ‘kan ik hiermee leven?’ maar amper stellen.
Maar toch wil ik nog een stap verder gaan. Arendt gaat er hoe dan ook vanuit dat mensen die denken, minder in staat zijn tot gruwelijkheden.
Maar stel nu eens dat Eichmann wel degelijk zo’n tweespraak met zichzelf gehouden heeft, dat ook hij zich terugtrok in zijn kamer en tijdens wandelingen diep nadacht, om daarna te besluiten: ‘ja, ik kan hiermee leven’. ‘Ik zal lachend in mijn graf springen met miljoenen mensen op mijn geweten?’ We weten natuurlijk niet wat er echt in zijn hoofd omging, maar het lijkt er achteraf op dat hij die keuze veel nadenkender heeft gemaakt dan Arendt dacht. Dat hij daadwerkelijk koos voor het kwaad, ervoor koos om samen te leven met de gedachte dat hij een moordenaar was.
In dat geval behoedt denken ons dus blijkbaar veel minder voor het kwaad dan Arendt zou willen. Een nog sterker voorbeeld is misschien wel haar oude professor Martin Heidegger, die een van de grootste denkers van zijn tijd was en die toch koos voor het nationaalsocialisme. Ik kan me althans niet voorstellen dat de grote Heidegger zich geen morele vragen stelde voordat hij toetrad tot de nazipartij.
Dames en heren, kan denken ons behoeden voor het kwaad? Met deze vraag stuur ik jullie de prachtige film van Margarethe von Trotta binnen. Wie weet praten we er na afloop nog even over door in de foyer.
Ralf Bodelier, 17 november 2026
Naschrift.
Na afloop van de film spreek ik met bezoekers over een uitspraak van Arendt aan het einde van de film. De exacte formulering kunnen we niet meer reproduceren, maar hij gaat over de liefde. Arendt spreekt over de oppervlakkigheid van het kwaad, hoe verwoestend ook, en zet daar de radicaliteit van de liefde tegenover.
Ik vermoed dat regisseur Margarethe von Trotta refereert aan een brief die Hannah Arendt op 24 juli 1963 schreef aan haar goede vriend, de Joodse filosoof en mysticus Gershom Scholem. Arendt schrijft daarin:
‘Ik ben inderdaad van mening dat het kwaad nooit “radicaal” is, dat het alleen extreem is, en dat het noch diepte noch een demonische dimensie bezit. Het kwaad kan de hele wereld overwoekeren en verwoesten, juist omdat het zich als een schimmel over de oppervlakte verspreidt. Het is “gedachteverbijsterend” omdat het denken probeert enige diepte te bereiken, naar de wortels te gaan, en op het moment dat het zich met het kwaad bezighoudt, wordt het gefrustreerd omdat er niets is. Dat is zijn “banaliteit”. Alleen het goede heeft diepte en kan radicaal zijn.’
Wat bedoelt Arendt hiermee? Het woord ‘radicaal’ komt van het Latijnse radix, wat ‘wortel’ betekent. Volgens Arendt heeft het kwaad geen wortels en geen diepte: het is als een schimmel die zich razendsnel over de oppervlakte verspreidt. Juist omdat veel te veel mensen niet diep nadenken, kan het kwaad in hoog tempo hele samenlevingen overwoekeren. Wie op zoek gaat naar de ‘diepere gedachte’ achter het kwaad van figuren als Eichmann, stuit daarom op een grote leegte.
Liefde en het goede werken precies andersom. Je kunt niet ‘in het algemeen’ liefhebben; liefde richt zich altijd op één concreet mens, inclusief al zijn fouten en tekortkomingen. Om van iemand te houden moet je je in die ander verdiepen en je werkelijk aan hem of haar hechten. Dáár ontstaan echte wortels. En daarom kan alleen de liefde werkelijk radicaal zijn.




