Autocratieën zijn in opmars. Ze kunnen links zijn, al zijn ze meestal rechts. Ze doemen op in arme en rijke landen, je vindt ze in Afrika, in Azië, in Europa en onder politici die met de autocratische methode flirten, zoals in het Amerika van Donald Trump. Ze vormen een groot gevaar voor alles wat we de afgelopen twee eeuwen hebben bereikt.
In haar laatste boek, Autocratie bv (2024), schetst historica Anne Applebaum een ontwikkeling die ons uit de slaap zou moeten houden. Ze beschrijft de opkomst van een wereldwijd netwerk van dictators die samen opereren als een internationaal kartel.
Het Kartel van de Macht
Volgens Applebaum hebben we allang niet meer te maken met geïsoleerde sterke mannen als Xi Jinping, Poetin, Erdogan, Loekasjenko, Modi en Bin Salman. Hoe verschillend al deze autocraten ook zijn, ze zijn allemaal uit op één ding: overleving. Natuurlijk zijn zij verzot op geld en macht, maar in tegenstelling tot democratische leiders hebben zij geen pensioenplan. Wanneer een democraat de verkiezingen verliest, gaat hij boeken schrijven of lezingen geven. Wanneer een autocraat de macht verliest, eindigt hij in de gevangenis, in ballingschap of aan de galg. (Eerder schreef ik daar al over in mijn recensie van How Tyrants Fall van Marcel Dirsus).
Om te overleven, en liefst in enorme luxe, maken autocraten gebruik van corrupte advocatenkantoren, accountants en vastgoedmarkten. Wanneer de VS sancties oplegt aan Russische oligarchen, zoeken deze kantoren via banken in China of de Arabische Emiraten manieren om de dollars alsnog te laten rollen. Omgekeerd doen Chinezen en Arabieren hetzelfde in het Westen.
Controle overal
Autocraten werken ook samen in het uitwisselen van controlemiddelen. China is marktleider. De Chinezen verkopen geavanceerde gezichtsherkenningssoftware, biometrische systemen en internetfilters aan regimes in Afrika, het Midden-Oosten en Latijns-Amerika. Ze delen ook ‘best practices’: hoe breng je de oppositie effectief tot zwijgen zonder dat het direct tot een volksopstand leidt?
Wanneer dat toch gebeurt, wanneer een dictator toch in het nauw wordt gedreven, schieten zijn vrienden te hulp. Autocraten sturen hun collega’s wapens, huurlingen (zoals de voormalige Wagner-groep) en adviseurs om de opstand neer te slaan. Zo steunde Poetin met zware bombardementen Assad in Syrië, en wordt Poetin in Oekraïne geholpen door Iran (met drones) en Noord-Korea (met munitie).
Verwarring en apathie
En dan zijn er nog de gezamenlijke desinformatiecampagnes. Autocratische regimes gebruiken elkaars mediakanalen, zoals RT (Russia Today) of CCTV (China Central Television) om vergelijkbare narratieven te verspreiden. Ze richten zich op zwakke democratieën in Afrika, Azië en Latijns-Amerika om westerse media als BBC of CNN te verzwakken en elkaars complottheorieën aan de man te brengen. Het doel is niet om hun eigen systeem populair te maken, het doel is het geloof in de democratische waarheid te vernietigen.
Wanneer de ‘autocratie bv.’ één gemeenschappelijk doel heeft, dan is dit het vermorzelen van de liberale democratie. Door een constante stroom van desinformatie te verspreiden, veroorzaken ze eerst verwarring, gevolgd door apathie. Eerst proberen zij burgers te laten geloven dat elke politicus corrupt is, dat wetenschap ook maar een mening is, dat alle media liegen en dat de waarheid niet bestaat, waarna de burger bijna wel moet constateren dat alles waar de westerse, democratische wereld voor staat zwak en achterhaald is.
Vooruitgang is Geen Natuurwet
Ik ben gefascineerd door vooruitgang, maar ik ben geen optimist van nature. De vooruitgang die we boeken en waar ik vaak over schrijf (dalende armoede, kindersterfte, stijgende levensverwachting, meer gelukkige mensen wereldwijd et cetera enzovoort) is niet het gevolg van natuurwetten. Onze vooruitgang is de vrucht van open samenlevingen waarin mensen vrij zijn om van gedachten te wisselen en te ondernemen. Vrij om hun levens, en die van anderen, constant te verbeteren.
In haar boeken maakt Applebaum meedogenloos helder dat het groeiend aantal autocratieën deze vooruitgang kan doen stokken door die open samenleving af te sluiten. Zonder vrije wetenschap geen medische doorbraken; zonder kritische journalistiek geen eerlijke markten; zonder het recht op protest geen herstel van de natuur.
Als de democratie bezwijkt onder de druk van autocratie bv dan stopt niet alleen onze politieke vrijheid. Dan stokt ook de motor van onze menselijke vindingrijkheid. Dan stokt de vooruitgang. Democratie is geen luxe die we ons kunnen veroorloven nadat we de vooruitgang hebben bevorderd; het is het enige gereedschap waarmee we vooruitgang mogelijk maken en samenlevingen kunnen verbeteren. Het autocratische kartel wedt op onze apathie; het is aan ons om te laten zien dat onze vrijheid veerkrachtiger is.
Hoe stoppen we autocratieën?
Weet Applebaum ook hoe we de opkomst van autocratieen kunnen stoppen? Ja, al zou ze daar veel meer werk van moeten maken dan de drie laatste pagina’s van haar boek. Daarin pleit ze 1. voor ontwaken uit de illusie dat wij, bijvoorbeeld in Nederland of België, open en democratisch zullen blijven. 2. Dat burgers van democratische landen, van Europa en Azie, tot Afrika en de Amerika’s zich meer verbonden moeten gaan voelen met elkaar én met democraten in autocratische landen. 3. Bovendien moeten we niet vallen voor de gedachte dat landen uitsluitend worden gemotiveerd door macht, rijkdom en eigen belangen. Dat is niet zo. Landen kunnen zich ook laten leiden door menswaardigheid en moed. Wie valt voor het zogenaamde ‘realisme’ dat feitelijk een vorm van nihilisme is, speelt daar alleen maar de onverschilligen en autocraten in de kaart.
Interesse in het overeind houden van onze democratie? En in de autoritaire verleiding, die deze in heel Europa bedreigt? Overweeg dan onze abdijsessie ‘Vuur & Tegenwind’. 48 uur in klooster Regina Carmeli in Sittard, van 26 tot 28 oktober 2026
