De Syrische dictator Bashar al-Assad verkaste pas naar Rusland na een oorlog met een half miljoen doden. Of de Amerikaanse en Israëlische bombardementen op Iran daadwerkelijk regime change veroorzaken, is nog maar de vraag. En of het Péter Magyar op 12 april in Hongarije lukt om de autoritaire Viktor Orbán te vervangen? De kans is klein.
Ralf Bodelier, maart 2026
Zodra een autoritair regime stevig in het zadel zit, krijg je het nog maar heel moeilijk weg. Dat is in het kort de boodschap van How Tyrants Fall: And How Nations Survive van Marcel Dirsus. Het boek had feitelijk How Tyrants Stay in Power moeten heten. Want één ding maakt Dirsus wel duidelijk: zodra een dictator eenmaal in het zadel zit, doet hij er alles aan om daar te blijven. Zelfs wanneer hij tot inkeer komt en weer terug zou willen keren als deugdzaam burger, zal dat doorgaans niet lukken.
Een tiran rent op een loopband zonder stopknop. Zodra hij ervan af wil stappen, maakt hij een doodssmak. Niet alleen verliest hij zijn inkomsten uit corruptie en het plunderen van de staatskas. Omdat hij op weg naar de macht veel vijanden maakte, mag hij er ook van uitgaan dat menigeen hem een mes in de rug wil steken.
Dit zijn de feiten: Het gezaghebbende V-Dem Institute telt momenteel 88 democratieën tegenover 91 autocratieën. V-Dem noemt dit een historisch dieptepunt, al klopt dat natuurlijk niet. In 1800 moesten de eerste democratieën nog geboren worden. In 1876 waren er op zijn hoogst acht, in 1926 ongeveer veertien en in 1976 rond de veertig.
Het probleem is wel dat het democratisch gehalte wereldwijd terugloopt. Als je dan ook nog bedenkt dat veel grote landen -China, India, Indonesië, Pakistan, Vietnam, Rusland- geen democratieën (meer) zijn, weet je dat bijna 75 procent van de bevolking in een of andere vorm van autocratie leeft. En dat op zijn hoogst acht procent van de wereldbevolking het geluk heeft in een volledige, liberale democratie te wonen. Vrolijk wordt je daar niet van.
Het fascinerende aan How Tyrants Fall, zijn de vele moeilijkheden voor tirannen om ooit met pensioen te gaan; om van hun macht afstand te doen en van hun rust en kleinkinderen te gaan genieten. Sinds de Tweede Wereldoorlog werden zeven op de tien dictators na hun aftreden verbannen, gevangen gezet of gedood.
Na de val van zijn regime plukten rebellen de Libische dictator Muammar Gaddafi uit een drainagebuis en doorzeefden hem met kogels. De Liberiaanse warlord Charles Taylor moest na veel bloedvergieten Liberia verlaten, dacht dat hij veilig was in Nigeria, maar belandde voor de rest van zijn leven in een Britse cel. De Iraakse tiran Saddam Hussein was niet van plan om ooit zijn schrikbewind op te geven, maar bungelde uiteindelijk toch aan een strop in een gevangenis in Bagdad. Waar kan de corrupte Orbán nog heen, wanneer Peter Magyar er toch in zou slagen hem te verslaan? Naar Rusland? Poetin kan waarschijnlijk alleen nog terecht in Noord-Korea.
En tegelijk, schrijft Dirsus, zijn dictatorschappen broze aangelegenheden. Wanneer je als tiran even niet oplet, ben je er geweest. Een aardige indicatie dat het zo ver is, is de ‘3,5-procentregel’: als 3,5 procent van je onderdanen openlijk meedoet aan massademonstraties, komt je einde in zicht. Wat je dan nog rest, is het arresteren, martelen en massaal vermoorden van je tegenstanders, zoals Iran deed afgelopen januari.
Toch zijn het vrijwel nooit de 3,5 procent die de straat op gaat, die een regime doet vallen. Dat doen doorgaans mensen uit de eigen cirkel van vertrouwelingen. Zo’n vertrouweling kan zelfs je je bedpartner zijn, zoals de Russische Catharina de Grote, die haar man tsaar Peter III in 1762 van de troon stootte. Regime change van buitenaf is het lastigst, zelfs wanneer je al een enorm krachtige speler bent. De Verenigde Staten probeerden het maar liefst 74 keer, waarvan het maar 25 keer lukte.
Wat blijft na het lezen van How Tyrants Fall, is het besef dat we er in democratische landen alles aan moeten doen om te zorgen dat tirannen niet aan de macht komen. Het verstevigen van de scheiding der machten, het overeind houden van een onafhankelijke rechtspraak en onafhankelijke media, het beschermen van verkiezingen én oppositiepartijen plus het sterk opvoeren van bewustzijn en educatie, zodat tirannie vroeg wordt herkend. Veel beter dan tirannen te laten vallen, is verhinderen dat ze überhaupt opstaan.
Interesse in het overeind houden van onze democratie? En in de autoritaire verleiding, die deze in heel Europa bedreigt? Overweeg dan onze abdijsessie ‘Vuur & Tegenwind’. 48 uur in klooster Regina Carmeli in Sittard, van 26 tot 28 oktober 2026.
